منیره نظری کارشناس مراقب آثار تاریخی و فرهنگی اداره‌کل میراث‌فرهنگی استان گیلان در یادداشتی نوشت :خانه‌های تاریخی یکی از ارزشمندترین جلوه‌های میراث فرهنگی به شمار می‌آیند؛ بناهایی که افزون بر زیبایی‌های معماری، حامل لایه‌های متعددی از هویت فرهنگی، اجتماعی و باورهای دینی جوامع هستند. این خانه‌ها تنها یادگار هنر و فنون معماری گذشتگان نیستند، بلکه به مثابه اسناد زنده‌ای از تاریخ اجتماعی، سبک زندگی و نظام ارزشی جوامع عمل می‌کنند. در بسیاری از شهرها و روستاهای ایران، به‌ویژه در استان گیلان، خانه‌های به‌جا مانده از دوره‌های صفویه، زندیه و قاجار همچنان پابرجا بوده و روایتگر تداوم سنت‌ها در بستر زمان هستند. اهمیت این بناها زمانی دوچندان می‌شود که کارکرد آیینی و مذهبی آن‌ها در شکل‌گیری و استمرار سنت‌های عاشورایی مورد توجه قرار گیرد.

ماه محرم برای مسلمانان، به‌ویژه شیعیان، ماه بازخوانی حماسه عاشورا و بازتولید ارزش‌های ایثار، عدالت‌خواهی و آزادگی است. آیین‌هایی چون روضه‌خوانی، نوحه‌سرایی، سینه‌زنی، تعزیه و اطعام عزاداران، کارکردی فراتر از یک مناسک مذهبی صرف دارند و به عنوان سازوکارهایی برای تقویت انسجام اجتماعی و انتقال مفاهیم دینی به نسل‌های مختلف عمل می‌کنند. پیش از شکل‌گیری حسینیه‌ها و فضاهای عمومی گسترده، بخش مهمی از این آیین‌ها در خانه‌های تاریخی برگزار می‌شد؛ فضاهایی که با حیاط‌های مرکزی،ایوان‌های بلند و ساختار درون‌گرای خود، بستری مناسب برای گردهمایی‌های آیینی فراهم می‌کردند و امکان مشارکت فعال جامعه محلی را مهیا می‌ساختند.

از منظر مطالعات میراث فرهنگی، خانه‌های تاریخی را می‌توان مصداقی از پیوند میان میراث ملموس و ناملموس دانست؛ جایی که معماری به عنوان کالبد فیزیکی و آیین‌های مذهبی به عنوان جلوه‌های فرهنگی زنده، در تعامل با یکدیگر معنا می‌یابند. در چنین چارچوبی، بنا نه صرفاً یک شیء تاریخی، بلکه یک فضای آیینی است که در آن حافظه جمعی بازتولید می‌شود. استمرار برگزاری مراسم محرم در این خانه‌ها، سبب حفظ کارکرد اجتماعی بنا و جلوگیری از گسست میان گذشته و حال می‌شود و به تقویت هویت فرهنگی جامعه یاری می‌رساند.

در استان گیلان نمونه‌های متعددی از این هم‌افزایی میان معماری تاریخی و آیین‌های مذهبی قابل مشاهده است. خانه مرحوم آیت‌الله رودباری در شهر رشت، از بناهای شاخص دوره قاجار، سالیان متمادی میزبان مراسم روضه‌خوانی و عزاداری دهه نخست محرم بوده است. این خانه‌ها علاوه بر ایفای نقش مذهبی، به عنوان کانون‌های فرهنگی و اجتماعی نیز عمل کرده و در انتقال ارزش‌های عاشورایی و سنت‌های دینی به نسل‌های جوان نقش‌آفرینی کرده‌اند. چنین فضاهایی نشان می‌دهند که کارکرد اجتماعی بناهای تاریخی می‌تواند عاملی مؤثر در پایداری و حفاظت آن‌ها باشد.

رویکردهای نوین در مدیریت میراث فرهنگی بر مفاهیمی چون حفاظت پویا، کاربری سازگار و مشارکت جامعه‌محور تأکید دارند. بر این اساس، تداوم فعالیت‌های فرهنگی و مذهبی در خانه‌های تاریخی، نه تنها به صیانت کالبدی بنا کمک می‌کند، بلکه آن را در چرخه زندگی اجتماعی نگه می‌دارد و از تبدیل شدن به فضایی صرفاً موزه‌ای جلوگیری می‌کند. تجربه شهرهای تاریخی نشان می‌دهد هرگاه جامعه محلی در حفاظت و بهره‌برداری از بناهای تاریخی مشارکت فعال داشته باشد، پایداری و ماندگاری آن آثار نیز تضمین خواهد شد.

فضای اصیل خانه‌های تاریخی با عناصر معماری بومی، نظیر چوب‌کاری‌ها، ارسی‌ها، سقف‌های شیب‌دار و حیاط‌های بزرگ، حال‌وهوایی منحصربه‌فرد به آیین‌های محرم می‌بخشد. در این فضاها، تاریخ، فرهنگ و ایمان درهم می‌آمیزند و تجربه‌ای معنوی و هویت‌بخش برای عزاداران رقم می‌زنند. حضور نسل جوان در این مراسم، فرصتی برای آشنایی عینی با میراث گذشتگان و درک پیوند میان معماری سنتی و زیست‌جهان دینی فراهم می‌آورد؛ امری که در تقویت حس تعلق اجتماعی و مسئولیت‌پذیری نسبت به میراث فرهنگی نقش اساسی دارد.

از این رو، حفاظت و صیانت از خانه‌های تاریخی را باید فراتر از نگهداری یک اثر معماری دانست؛ این اقدام در حقیقت پاسداری از بستری فرهنگی و معنوی است که آیین‌های مذهبی و سنت‌های عاشورایی در آن شکل گرفته و استمرار یافته‌اند. استمرار برگزاری مراسم مذهبی در این فضاها می‌تواند به تقویت همبستگی اجتماعی، انتقال فرهنگ عاشورا به نسل‌های آینده و تثبیت هویت فرهنگی جامعه کمک کند. خانه‌های تاریخی در سکوت دیوارهای کهن خود، روایتگر پیوندی عمیق میان میراث معماری و فرهنگ دینی‌اند؛ پیوندی که هر سال با فرارسیدن ماه محرم، با طنین نوحه‌ها و مجالس سوگواری، جان تازه‌ای می‌گیرد و حماسه عاشورا را در حافظه جمعی جامعه زنده نگه می‌دارد. 

انتهای پیام/